حسن پيرنيا ( مشير الدوله ) و عباس اقبال آشتيانى
ترجمهء احوال 34
تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى )
ملى مشهود است كاملا باجراى مصالح مملكت و موجبات عمومى موفق باشيد . شاه ناچار در 21 جوزا ، شاه تلگرافا ابلاغ رياست وزرايى قوام السلطنه را صادر كرد و در 26 جوزاى 1301 كابينه تشكيل شد كه طبعا وزير جنگ او سردارسپه بود . در همين ايام شاه از جنوب ( بوشهر ) بايران وارد شد و در 12 قوس 1301 به شيراز رسيد . بارى دولت قوام السلطنه نيز در 5 دلو مستعفى شد و علت آن علاوه بر كارشكنيهاى داخلى ، مسئلهء نفت شمال و روابط با روسيه و انگلستان بوده است و همانروز 5 دلو 1301 مجلس با اكثريت به آقاى مستوفى الممالك رأى داد و او در 26 دلو كابينهء خود را معرفى كرد كه باز سردارسپه وزير جنگ او بود ، نظرى به اين كابينهها ما را متوجه مىكند كه در حقيقت قدرت وزير جنگ كابينهها را مىآورده و مىبرده ، نه دربار و نه مجلس ! دولت مستوفى انتخابات را شروع كرد . انجمن نظار مركز بتاريخ 24 حمل 1302 مطابق 27 شعبان برياست مشير الدوله انتخاب گشت و قرار شد از 11 تا 18 و از 24 تا آخر رمضان ( 15 روز ) تعرفه پخش شود و از روز سوم شوال تا غروب هفتم شوال تعرفهها با رأى برگردد و در صندوق ريخته شود . هيئت نظار زيرنظر مرحوم مشير الدوله تا حدى بيطرف بود اما صلاح خود و مملكت را در وسعت دامنهء پخش تعرفه نمىدانست و در اعلانى كه كرد گذشته از كمى مدت دادن و پس گرفتن تعرفه ، قيد تازهاى هم بر شرايط انتخابكنندگان افزوده بود و آن داشتن ورقهء هويت و شناسنامه بود . اين كار مشير الدوله موجب اعتراض جرايد اقليت شد و انتقاداتى كردند ، انتخابات مجلس پنجم در تهران پايان يافت ولى انتخابات ايالات بقدرى طول كشيد كه مجلس چهارم بپايان رسيد و كار انتخابات ايالات بدست امراى لشكر و وزارت جنگ افتاد . در اوايل خرداد 1302 ورقهاى در مجلس به امضاء رسيد كه چهل و پنج نفر از وكلا عدم اعتماد خود را بدولت اظهار كردند و بالاخره مرحوم مدرس و عدهاى از رفقاى وى ورقهء استيضاح را كه مربوط به رويهء دولت در مورد سياست خارجى بود در 20 جوزا تسليم مجلس كردند . آراء مجلسيان بسوى مشير الدوله متمايل بود و تقريبا سه هفته بود كه اكثريت مجلس رأى تمايل خود را نسبت به اين مرد دانشمند و پاكدامن به رئيس مجلس عرضه داشته بود ، پس از كنارهجوئى دولت و رفتن از مجلس ، اقليت هم با اين تمايل همداستان گرديد و در نتيجه روز 28 شوال 1341 مطابق با 24 خرداد ( جوزاى ) 1302 فرمان زير بنام مشير الدوله از طرف شاه صادر و همانروز منتشر گرديد : « چون براى خدمت مهم رياست وزرايى وجود شخص كافى لايقى لازم بود ، لذا جناب اشرف مشير الدوله را كه كمال مرحمت